Mantarlar nedir? Bazı bu organizmalar insan gözüyle görülmeyecek kadar küçüktür. Bal mantarı gibi bazıları ise bal mantarı gibi, gezegendeki en büyük organizmalar arasında yer alır. Mantarlar çevremizde, ekmekte, birada ve hatta evinizin duvarlarında bulunur. Bu çeşitli organizma sınıfı, dünya üzerinde neredeyse her yerde hayatta kalabilir. Bu hayatta kalma becerisinin kökeni kısmen yaşam döngüsüne dayanır. Peki mantarların yaşam döngüsünde tam olarak neler olur?

 

Mantarlar Krallığı

 

Mantarların ‘ne’ olduğunu anlamak için öncelikle onları dünya üzerindeki diğer yaşam formları içindeki yerlerini anlamamız gerekir. Tarihsel olarak biyoloji, 20. yüzyıl ortalarında bilim insanı Robert Whittaker tarafından geliştirilen sınıflandırma sistemine dayanır. Bu sisteme göre, tüm yaşam önce prokaryotlar ve ökaryotlar olarak ikiye ayrılır – aradaki fark, ökaryotların çekirdek ve mitokondri gibi 'zarla çevrili organellere' sahip olmasıdır. Buradan prokaryotlar Archaebacteria ve Eubacteria olmak üzere iki krallığa ayrılır. Daha karmaşık olan ökaryotlar ise dört krallığa ayrılır, bunlar ise çok daha tanıdık gelebilir: Protista, Plantae, Animalia ve Fungi. Aşağıdaki grafik, ne anlattığımızı görselleştirmenize yardımcı olacak.

 

 

Ancak bu sistem değişiyor. 21. yüzyılın başlarında, biyologlar yaşam ağacının daha yeni, daha detaylı bir versiyonunu benimsemeye başladı. Bu yeni sistem tüm ökaryotları altı farklı gruba ayırır. Bu gruplardan biri, Opisthokonta, tüm gerçek mantarları ve bizi, Animalia içerir! Aşağıda bu iki sistemi karşılaştırabilirsiniz. Bizim açımızdan, tüm mantarları tek bir ‘krallık’ olarak adlandıracağız çünkü hâlâ tek bir grup olarak sınıflandırılıyorlar.

 

 

Mantarların Sınıflandırılması

 

Mantarlar son derece çeşitli bir krallıktır. Çeşitliliklerini anlamanın en kolay yolu, onları dört büyük gruba ayırmaktır: Chytridiomycota (hitrid mantarlar), Zygomycota (ekmek küfleri), Ascomycota (mayalar ve kese mantarları), ve Basidiomycota (kulüp mantarları). Bu sınıflandırmalar daha çok bu grupların üreme şekillerine dayanır, ancak buna daha sonra değineceğiz. Öncelikle her birinin genel özelliklerine bakalım.

• Chytridiomycota: bunlar genellikle en ilkel mantarlar olarak kabul edilir ve yaklaşık 500 milyon yıl önce ortaya çıkmıştır. Hitrid mantarları mantar dünyasında eşsiz kılan özellikleri, sporlarının (zoospor denir) hareketli olmasıdır. Genellikle su ortamlarında hareket etmelerini sağlayan tek bir kamçıya sahiptirler. İlginçtir ki bu mantarlar oksijensiz yaşayabilir ve ineklerin bağırsaklarında bulunur, burada bitkisel maddeleri parçalarlar.
• Zygomycota: bu grup mantarlarla günlük hayatınızda karşılaşmanız mümkündür. Bozulmuş gıdalarda, örneğin çilekler üzerinde görebileceğiniz daha yaygın 'gıda küfleri'nden biridir. Zygomycota, tüm mantar türlerinin yaklaşık %1'ini temsil eder.
• Ascomycota: bu mantarlar, tüm mantar türlerinin yaklaşık %75'ini oluşturur. Çok önemli ve eğlenceli işlevlerden sorumludurlar. Saccharomyces cerevisiae, bira yapımı ve fırıncılıkla ilişkilendirilen maya türüdür. Penicillium chrysogenum ise adını verdiği hayat kurtarıcı antibiyotiği oluşturur. Bu mantarlar aynı zamanda alglerle simbiyotik ilişkiler kurarak liyken oluştururlar.
• Basidiomycota: farkında olmayabilirsiniz ama muhtemelen daha önce Basidiomycota grubuna ait bir mantar yemişsinizdir! Bu mantar grubu neredeyse tüm mantarları içerir. Bu mantarlar aslında organizmanın yaşam döngüsünün sadece bir parçasıdır. Bu mantarlar, çürüyen odun ve bitkiler gibi maddeleri parçalayarak, besinlerin toprağa geri dönmesini sağlar ve bu yüzden son derece önemlidirler.

 

 

Cinsel Mantar Yaşam Döngüsü

 

Tüm mantarlar aynı şekilde üremez. Genellikle cinsel veya eşeysiz üremeyi seçerler. Biyolojide, ‘cinsel üreme’ tanımı normalden farklı olabilir. ‘Cinsel üreme’, iki bireyin genetik bilgisinin bir araya gelerek yeni bir birey oluşturması anlamına gelir. Öncelikle cinsel üremeyi içeren mantar yaşam döngüsüne odaklanalım.

 

Cinsel

 

Mantar yaşam döngüsünün ilk evresi spor evresidir. Tüm mantarlar, tüm genetik bilgileri tek kopya olarak bulunan ‘haploid’ sporlar olarak başlar. Bu, insanlarda sperm ve yumurta gibi cinsel hücrelere benzer. Bu sporlar, başka bir organizmaya tutunarak veya rüzgarla taşınarak üretildikleri yerden çok uzaklara seyahat edebilir. Sporda uygun bir ortama indikten sonra çimlenir ve miselyum adı verilen kök benzeri bir kütle geliştirir. Bu miselyum, sporları destekler ve onların büyümesinde besin bulmaya yardımcı olur.

Miselyum büyüdükçe, uyumlu başka bir mantarla karşılaşabilir. Bu gerçekleştiğinde, her bireyden hücreler birleşerek tek bir hücre oluşturur. Bu birleşmiş hücreler artık 'diploid' dir, yani tüm genetik bilgilerin iki kopyasını taşır. Bu, insan vücudundaki cinsel olmayan hücrelere benzer.

Bu hücreler daha sonra ‘mayoz’ adı verilen bir süreçten geçer. Bu, tek bir hücrenin ikiye bölünmesi demektir. Bu bölünme sırasında, her ebeveynin genetik bilgisi karışır ve yeni iki ‘kız’ hücre hem kendi ebeveynlerinden hem birbirinden farklıdır. Bu sayede mantarlar (ve tüm cinsel üreme yapan organizmalar) genetik çeşitliliklerini korurlar.

 

Eşeysiz

 

Miselyum aşamasında, çoğu mantar ayrıca ‘eşeysiz’ üremeyi de tercih edebilir. Bu karar kaynakların ve nemin mevcut olması gibi birçok çevresel faktöre bağlıdır. Yaşam döngüsünün bu bölümünde, başka bir miselyumla birleşmek yerine mantar, ebeveyn ile özdeş olan ‘mitosporlar’ üretir. Bu mitosporlar yeni bir miselyum oluşturur. Koşullar uygunsa, bu miselyum daha sonra cinsel üremeye geçebilir.

 

Karmaşık Yaşam Döngüsü

 

Mantarlar son derece çeşitli ve karmaşık bir organizma grubudur. Mantarların birçok karmaşık yaşam döngüsünün sadece yüzeyini kazıdık ancak bu temel ilkeler çoğu mantar için geçerli olacaktır. Bir dahaki sefer küflü bir ekmek poşetini açtığınızda, gördüğünüz mantarın yaşam döngüsünü düşünün!